Geleidbaarheid van loog meten in een CIP-installatie: zo blijft de concentratie kloppen

Food and beverage 8 min lezen 7 onderdelen

Maandagochtend in een zuivelfabriek. De besturing van de CIP-installatie toont in de loogtank 1,6 procent, ruim boven het setpoint van 1,2. Toch blijft er na de reiniging van de pasteur een grijze waas op de platen zitten en klopt de ATP-meting niet. De kwaliteitsdienst titreert een monster: 0,9 procent vrije natronloog. De meter was niet kapot, hij mat iets anders dan iedereen dacht. Wie met geleidbaarheid loog meten wil, meet alle opgeloste ionen in de vloeistof: loog, maar ook carbonaat, zouten en opgelost vuil. Bij verse oplossingen is dat verschil klein, bij een teruggewonnen oplossing die al een week meedraait niet. In dit stuk lopen we na hoe de meting werkt, waarom temperatuurcompensatie het halve werk is, hoe je kalibreert met een titratie en hoe je herkent dat een reinigingsvloeistof op is.

Geleidbaarheid loog meten: zo werkt de sensor

Geleidbaarheid is het vermogen van een vloeistof om stroom te geleiden. Zuiver water geleidt bijna niets, opgeloste ionen doen het werk. Natronloog (NaOH) splitst in water in natrium- en hydroxide-ionen, en vooral dat hydroxide-ion is erg beweeglijk. Daardoor geeft loog per gram een hoge geleidbaarheid. Bij salpeterzuur geldt hetzelfde voor het waterstofion. Fosforzuur is een zwakker zuur en geeft bij dezelfde concentratie een veel lagere waarde.

In CIP-installaties zie je twee soorten sensoren. Een conductieve sensor meet met twee of vier elektroden die direct in de vloeistof staan. Een inductieve of toroïdale sensor wekt een stroom op via een spoel in een kunststof behuizing, zonder metaal in contact met het medium. Voor loog en zuur in de concentraties van een CIP-proces is de inductieve sensor de gangbare keuze: hij heeft een groot meetbereik en is ongevoelig voor aanslag op elektroden.

Ter oriëntatie de orde van grootte bij 25 °C, de referentietemperatuur die meetinstrumenten gebruiken:

Vloeistof Geleidbaarheid bij 25 °C Toepassing
Leidingwater ongeveer 0,3 tot 0,8 mS/cm Voorspoelen en naspoelen
Melk ongeveer 4 tot 6 mS/cm Fasescheiding product en water
Natronloog 1 procent ongeveer 47 mS/cm Standaard loogstap
Natronloog 2 procent ongeveer 92 mS/cm Zwaardere vervuiling, verdampers

Het verband tussen concentratie en geleidbaarheid is in het werkgebied van een CIP-proces vrijwel recht. Daarom kan de besturing een gemeten waarde omrekenen naar een concentratie en daarop bijdoseren. Die omrekening klopt alleen voor één specifieke oplossing bij één referentietemperatuur. Elk ander ion in de tank verschuift de uitkomst.

Temperatuurcompensatie: waarom 80 graden alles verandert

Geleidbaarheid stijgt sterk met de temperatuur. Voor natronloog ligt de toename grofweg tussen 1,5 en 2 procent per graad. Een loogoplossing die bij 25 °C 47 mS/cm geeft, meet bij 75 tot 80 °C ruwweg anderhalf tot twee keer zo hoog. Zonder compensatie zou de besturing denken dat er veel meer loog in de tank zit dan er is, en te weinig bijdoseren.

De transmitter rekent daarom terug naar 25 °C. Dat kan op twee manieren:

  • Lineaire compensatie. Eén vaste coëfficiënt in procent per graad. Eenvoudig, maar alleen nauwkeurig rond de temperatuur waarvoor die coëfficiënt is bepaald.
  • Compensatie met een stofcurve. Veel transmitters hebben ingebouwde curves voor NaOH en HNO3, of laten je een eigen tabel invoeren. Dat is nauwkeuriger over een groot temperatuurbereik.

Let op de reactietijd van de temperatuurvoeler. Een inductieve sensor heeft zijn temperatuurelement in de kunststof behuizing. Bij een snelle temperatuurwissel, zoals het moment dat hete loog na koud voorspoelwater binnenkomt, loopt de temperatuurmeting een paar seconden tot een minuut achter. Een concentratiemeting in die periode is onbetrouwbaar. Bouw in de besturing een wachttijd in voordat je op de waarde gaat doseren of een fasewissel bepaalt.

Kalibreren met een titratie

De sensor meet nauwkeurig en herhaalbaar, maar wat hij meet is geleidbaarheid. De koppeling naar procent loog moet je met een referentiemethode vastleggen. Dat is een zuur-base-titratie. Zo pak je het aan:

  1. Neem een monster op het punt waar de sensor zit, op het moment dat de concentratie stabiel is. Noteer de afgelezen geleidbaarheid en de temperatuur.
  2. Laat het monster afkoelen in een afgesloten fles, zodat het geen koolzuur uit de lucht opneemt.
  3. Titreer met zoutzuur van bekende sterkte tot het omslagpunt van fenolftaleïne. Dat geeft de vrije loog plus een deel van het carbonaat.
  4. Wil je de vrije loog los van carbonaat weten, voeg dan eerst bariumchloride toe. Dat slaat het carbonaat neer, waarna de titratie alleen de hydroxide meet.
  5. Vergelijk de getitreerde concentratie met wat de transmitter aangeeft en pas de factor of het concentratiebereik aan.
  6. Leg het resultaat vast in een logboek met datum, monsterpunt, meterwaarde, titratiewaarde en naam.

Doe dit bij elke nieuw aangemaakte oplossing en daarna op een vaste frequentie, bijvoorbeeld wekelijks bij teruggewonnen loog. Ook na onderhoud aan de sensor of een wissel van reinigingsmiddel hoort er een controletitratie bij. Gebruik je een samengesteld reinigingsmiddel in plaats van zuivere natronloog, zoals CIP Cleaner, vraag dan bij de leverancier de curve van geleidbaarheid tegen concentratie op. Tensiden, complexvormers en andere bestanddelen verschuiven de waarde ten opzichte van kale loog.

Wanneer is een reinigingsvloeistof op?

Een teruggewonnen loogoplossing verliest werkzame hydroxide op drie manieren. De geleidbaarheid daalt daarbij minder snel dan de werking, en daar zit het risico.

  • Carbonaatvorming. Natronloog reageert met koolzuur uit de lucht en uit het product tot natriumcarbonaat. Carbonaat geleidt ook stroom, maar reinigt veel minder. De meter ziet een daling, maar die is kleiner dan de werkelijke afname van de vrije loog.
  • Vuilbelasting. Vetten verzepen en verbruiken loog, eiwitten lossen op en binden hydroxide. De opgeloste zouten en zepen dragen zelf weer bij aan de geleidbaarheid. Ook hier overschat de meter de vrije loog.
  • Verdunning. Voorspoelwater en duwwater dat in de loogtank terechtkomt, verlaagt de concentratie. Dit ziet de meter wel goed, en de besturing doseert bij. Maar elke keer bijdoseren zonder te verversen stapelt carbonaat en vuil op.

Een praktische regel: zodra het verschil tussen de concentratie volgens de meter en de getitreerde vrije loog structureel groter wordt, is de oplossing verzadigd met carbonaat en vuil. Andere signalen zijn een donkere kleur, troebeling, bezinksel in de tank en schuimvorming. Schuim is extra lastig, omdat luchtbellen langs de sensor de meting omlaag trekken. Hoe je dat beperkt, lees je in ons stuk over antischuimmiddel goed doseren.

Terugwinnen versus verloren reinigen

Aspect Terugwinnen Verloren reinigen
Verbruik chemie, water, energie Laag, oplossing gaat meerdere keren rond Hoger, elke reiniging met verse oplossing
Rol van geleidbaarheid Sturing van bijdosering, controle nodig met titratie Controle van aanmaakconcentratie, betrouwbaar
Risico Opbouw van carbonaat en vuil, kruisbesmetting tussen kringen Minder risico op vervuilde oplossing
Geschikt voor Tanks, leidingen, licht vervuilde lijnen Pasteurs, UHT, verdampers, allergeenwissels

Veel installaties combineren beide: een verse oplossing reinigt het kritische object en gaat daarna naar de stapeltank voor een voorreiniging elders. Hoe je zo’n programma verder afstelt, beschreven we in je reinigingsprogramma optimaliseren. Voor kalk en melksteen volgt na de loog een zure stap, bijvoorbeeld met een ontkalker als Descaler, die je op dezelfde manier met geleidbaarheid en titratie bewaakt.

Wat er misgaat als de sensor verkeerd staat

Een geleidbaarheidsmeting stuurt in een CIP-installatie meestal drie dingen: de concentratie in de tank, de fasewissel tussen product, water en chemie, en de controle van het laatste spoelwater. Een fout raakt dus zowel de reiniging als de voedselveiligheid.

  • Verkeerde temperatuurcoëfficiënt. Te laag ingesteld: de meter leest bij 80 °C te hoog en de besturing doseert te weinig. Te hoog: je verspilt loog en belast de waterzuivering.
  • Sensor in een dood stuk of bovenin een horizontale leiding. Luchtbellen en stilstaande vloeistof geven een te lage waarde, met overdosering als gevolg.
  • Te dicht na het doseerpunt. De oplossing is nog niet gemengd, de meting schommelt en de regeling gaat pendelen.
  • Verkeerde schakelwaarde bij de fasewissel. Te vroeg omschakelen stuurt product naar de afvoer of loog naar de producttank. Te laat schakelen laat restloog in de leiding achter, met risico op loog in het eerste product.
  • Geen controle van het laatste spoelwater. Het naspoelwater hoort terug te komen op de waarde van het aanvoerwater. Ligt het hoger, dan is er nog chemie in het systeem.

Een goede meetplek ligt in de retourleiding of in de aanvoer na een menglengte van enkele meters, in een stijgend of verticaal leidingdeel dat altijd volledig gevuld is. Een inductieve sensor reageert ook op de leidingwand om hem heen: in een smalle leiding of een te krap T-stuk moet je de installatiefactor bepalen, anders meet hij structureel te hoog of te laag. Leg na montage de waarde vast in een vers aangemaakte oplossing met getitreerde concentratie, dan heb je een referentiepunt voor later. Controleer bij elke onderhoudsbeurt of de sensor schoon is en of de kabel en de afdichting droog zijn. Vocht in de connector geeft een langzaam weglopende waarde die op het eerste gezicht lijkt op een oplossing die opraakt.

Binnen HACCP valt de CIP meestal onder de voorwaardenprogramma’s, en bij sommige bedrijven is de concentratie- en temperatuurbewaking een beheersmaatregel met vastgelegde grenswaarden. In beide gevallen wil een auditor de registraties zien: meterwaarden, temperatuur, contacttijd, de titratielogboeken en wat je deed bij een afwijking. Hoe je dat opbouwt, staat in ons artikel over validatie van een CIP-installatie binnen HACCP. Meer praktijkvoorbeelden uit de zuivel vind je in zeven grepen die downtime in de zuivel verkorten. Wil je weten hoe wij de hele CIP-reiniging voor zuivel en dranken benaderen, dan vind je dat op onze food-pagina.

Veelgestelde vragen

Controleer de omrekening naar concentratie met een titratie bij elke nieuwe oplossing en daarna op vaste momenten, bij teruggewonnen loog bijvoorbeeld wekelijks. De sensor zelf is stabiel, de samenstelling van de vloeistof verandert.

Ja, voor salpeterzuur werkt dat goed. Fosforzuur geeft een lagere en minder lineaire waarde, en bij mengsels heb je altijd een eigen curve nodig.

Meestal door carbonaat en opgelost vuil in een teruggewonnen oplossing. Die ionen geleiden mee maar reinigen niet. Ververs de oplossing of verlaag de levensduur van de stapeltank.

Gebruik bij voorkeur de ingebouwde NaOH- of HNO3-curve van de transmitter. Werk je met lineaire compensatie, bepaal de coëfficiënt dan bij de werkelijke procestemperatuur.

Tot slot

Een geleidbaarheidsmeting is snel en betrouwbaar, zolang je weet wat hij meet. Compenseer goed voor temperatuur, koppel de waarde met een titratie aan de echte concentratie en houd in de gaten wanneer carbonaat en vuil de meting gaan vertekenen. Plaats de sensor waar de vloeistof gemengd en vrij van lucht is, en controleer het laatste spoelwater. Eigen laboratorium en R&D-team. Wil je de concentratiecurve van je reinigingsmiddel laten bepalen of een gebruikte oplossing laten analyseren, stuur ons dan een monster. Een proefmonster van onze CIP-middelen kun je ook aanvragen.

Gratis proefmonster

Test het op je eigen ondergrond

We produceren zelf in Nederland en sturen een proefmonster met doseeradvies dat bij jouw werkwijze past.