Reinigen en desinfecteren zijn twee stappen, geen synoniemen

Een inspecteur die met een ATP-meter over een net gedesinfecteerde werkbank gaat en toch een te hoge waarde afleest, krijgt bijna altijd hetzelfde antwoord te horen: er is wel degelijk gedesinfecteerd. Dat klopt meestal ook. Het middel is gebruikt, de doekjes zijn op, de registratie is afgetekend. En toch is het oppervlak niet veilig. In dit artikel leggen we uit waarom reinigen en desinfecteren twee losse stappen zijn die elkaar niet kunnen vervangen, wat er chemisch gebeurt als je ze door elkaar haalt, en hoe je de tweede stap zo inricht dat hij ook echt doet wat er op het etiket staat. Geschreven vanuit onze praktijk als producent van reinigingschemie, want dit is de vraag die we vanuit de zorg, de foodsector en de schoonmaakbranche het vaakst krijgen.

Waarom een desinfectiemiddel op een vuil oppervlak niet werkt

Een desinfectiemiddel is een reactief molecuul. Of het nu om een quaternaire ammoniumverbinding, een alcohol of een peroxideverbinding gaat, het werkt doordat het reageert met celwanden en eiwitten. Dat is ook precies het probleem: het reageert met álle eiwitten die het tegenkomt, niet alleen met die van de micro-organismen die je wil doden.

Ligt er op een oppervlak nog een laag organisch materiaal, bloed, eiwitresten, vet of gewoon huidschilfers en stof, dan gebeurt er dit:

• Het middel wordt verbruikt voordat het bij de bacterie is. De actieve stof reageert met de vuillaag en is daarna op. Dit heet inactivering door organische belasting, en op een zichtbaar vuil oppervlak kan het het grootste deel van de werkzame stof kosten.
• De vuillaag beschermt fysiek. Micro-organismen die in of onder een laagje vet of eiwit zitten, worden simpelweg niet bereikt. Een biofilm is daar de extreme vorm van: bacteriën onder een zelfgemaakte slijmlaag zijn tot duizend keer minder gevoelig voor desinfectie dan dezelfde bacteriën los op een schoon oppervlak.
• Tensiden en desinfectantia kunnen elkaar opheffen. Anionische tensiden uit een gewone allesreiniger neutraliseren quaternaire ammoniumverbindingen. Wie een QAC-middel over een niet nagespoelde alkalische reiniger heen zet, houdt vaak niets werkzaams over.

Vandaar de regel die in elke hygiënerichtlijn terugkomt en die in de praktijk het vaakst sneuvelt onder tijdsdruk: eerst reinigen, dan spoelen, dan desinfecteren. Reinigen haalt de vuillaag en het grootste deel van de kiemen weg, desinfectie doet de rest. Sla je de eerste stap over, dan is de tweede grotendeels symbolisch.

De vier knoppen waar het in de praktijk op vastloopt

Als een desinfectiestap niet oplevert wat hij hoort op te leveren, zit het bijna altijd in een van deze vier.

Contacttijd

Op elk toegelaten desinfectiemiddel staat een inwerktijd, en die is geen suggestie maar de tijd die in de test nodig was om de claim te halen. Staat er vijf minuten en droogt het oppervlak in twee minuten op, dan heb je niet gedesinfecteerd maar bevochtigd. Dit is de meest voorkomende fout, en tegelijk de makkelijkst op te lossen: kies een middel waarvan de inwerktijd past bij hoe lang jouw oppervlak in jouw ruimte nat blijft, of breng zo aan dat het die tijd ook echt nat blijft.

Dosering

Te laag doseren betekent onder de concentratie blijven waarop de claim is getest, en dan geldt de claim niet meer. Te hoog doseren is geen extra veiligheid maar wel extra residu, extra kans op materiaalaantasting en extra kosten. Werk daarom met een doseersysteem of met een maatbeker, niet met een scheut. Hoe je dat bij machinaal werk borgt, hebben we uitgewerkt in ons artikel over dosering bij de schrobzuigmachine.

Materiaalcompatibiliteit

Desinfectiemiddelen zijn zelden vriendelijk voor het oppervlak. Alcohol trekt weekmakers uit kunstleer en maakt behandelbanken hard en broos. Chloorhoudende middelen putten roestvast staal als ze te lang blijven staan, zeker bij hogere concentraties. Peroxideverbindingen verkleuren sommige kunststoffen. Dat is geen reden om ze niet te gebruiken, wel om per oppervlak te weten wat je erop zet en om na de inwerktijd na te nemen waar dat kan.

Volgorde en materiaal

Een doek die eerst over de wastafel gaat en daarna over de deurklink verplaatst alleen maar. Kleurcodering en een vaste looprichting van schoon naar vuil zijn geen bureaucratie maar het enige wat kruisbesmetting tegenhoudt. Microvezel haalt mechanisch meer weg dan katoen, maar verliest zijn werking zodra er wasverzachter aan te pas is gekomen, en dat is een fout die bijna nooit aan het licht komt omdat niemand de wasserij erbij betrekt.

Wat er in Nederland wel en niet mag

Een middel dat claimt bacteriën, virussen of schimmels te doden is in Nederland een biocide en heeft een toelating van het Ctgb nodig. Op de verpakking staat dan een toelatingsnummer. Zonder dat nummer mag een middel die claim niet voeren, hoe goed het verder ook reinigt.

Dat heeft twee praktische gevolgen. Het eerste is dat je een reiniger en een desinfectiemiddel niet mag verwarren: een ontvetter die een oppervlak zichtbaar schoon maakt is geen desinfectie, ook niet als hij fris ruikt. Het tweede is dat de toelating geldt voor een specifiek gebruik, een specifieke concentratie en een specifieke contacttijd. Gebruik je het middel anders dan op het etiket staat, dan val je buiten de toelating en daarmee ook buiten je eigen kwaliteitssysteem.

In de zorg komt daar de eigen richtlijn van de instelling bovenop, en die is vaak strenger dan de wettelijke ondergrens. In de foodsector loopt het via het HACCP-plan, waarin per zone is vastgelegd wat gereinigd en wat gedesinfecteerd wordt en met welke frequentie. In beide gevallen is de registratie geen papierwerk achteraf maar het enige bewijs dat de stap ook echt is gezet.

Een werkbare indeling per zone

Niet elk oppervlak hoeft gedesinfecteerd te worden, en alles overal desinfecteren is duur, belastend voor materialen en op termijn niet zonder risico. Een indeling die in de praktijk goed werkt:

Zone	Wat er nodig is	Frequentie
Handcontactpunten: klinken, leuningen, schakelaars, kranen	Reinigen en desinfecteren	Dagelijks, in de zorg vaker
Behandel- en werkoppervlakken met direct contact	Reinigen, spoelen, desinfecteren	Tussen elk gebruik door
Sanitair	Reinigen met zuur middel tegen kalk, daarna desinfecteren	Dagelijks
Vloeren in algemene ruimtes	Reinigen, desinfectie alleen bij aanleiding	Dagelijks reinigen
Hoge delen, kasten, radiatoren	Reinigen, stofbinding	Periodiek

Voor vloeren speelt daarnaast de ondergrond mee. Een verkeerde pH op linoleum of op een gepolijste betonvloer kost je de toplaag, en dat is bij vloeren een dure fout omdat het pas na maanden zichtbaar wordt. Wat welke vloer verdraagt, hebben we per materiaal op een rij gezet in ons artikel over harde vloeren reinigen per materiaal en pH. De verdeling tussen wat dagelijks moet en wat periodiek kan, staat in ons artikel over vloeronderhoud in bedrijfspanden.

Een goed voorbeeld van een omgeving waar die zone-indeling telt, is een bouwkeet. Kantine, toilet en kleedruimte liggen op een paar vierkante meter bij elkaar, er komt veel zand en bouwvuil binnen en de ruimte wordt intensief gebruikt. Schoonmaakbedrijven als Helder Cristal uit Eindhoven, dat zich naast kantoren en woningen op het schoonmaken van bouwketen richt, zien daar dagelijks dat eerst reinigen en pas daarna desinfecteren de enige volgorde is die werkt. Een desinfectiemiddel op een zanderige toiletvloer haalt het niet.

Waar het in een OK of cleanroom anders ligt

In een operatiekamer, een cleanroom of een tandartspraktijk verandert niet de chemie maar wel de marge. De tolerantie voor een gemiste stap is daar nul, en dat vertaalt zich in drie extra eisen.

De eerste is opleiding. Een OK-schoonmaak is geen zwaardere kantoorschoonmaak maar een apart vak, met een eigen volgorde, eigen materiaal en eigen momenten waarop je wel en niet in de ruimte bent. De tweede is vastlegging: welke ruimte, welk middel, welke concentratie, welke tijd, wie. De derde is een vast team. Wisselende krachten met wisselende gewoontes zijn in zo’n omgeving het grootste risico, groter dan de keuze van het middel.

Schoonmaakbedrijven die dit goed hebben ingericht, herken je daaraan. Sterk Schoonmaak uit IJmuiden bijvoorbeeld werkt met OK-gecertificeerde medewerkers, vaste teams en protocollen die op de richtlijnen van de instelling zijn afgestemd, naast regulier schoonmaakonderhoud, glasbewassing en gevelreiniging. Die combinatie is precies wat het in de praktijk moeilijk maakt: dezelfde organisatie moet in de ene ruimte een volledig hygiëneprotocol draaien en in de andere een efficiënte dagelijkse ronde, met medewerkers die het verschil niet alleen kennen maar ook aanvoelen.

Zo controleer je of het werkt

Visuele controle zegt iets over reinheid, niet over hygiëne. Wil je weten of je desinfectiestap doet wat hij moet doen, dan zijn er drie manieren die zonder laboratorium werken.

• ATP-meting. Meet organisch residu en dus vooral de kwaliteit van je reinigingsstap. Snel, ter plekke, en uitstekend om aan te tonen dat de eerste stap niet goed genoeg was.
• Contactplaatjes of dipslides. Meten daadwerkelijke kiemgroei en zeggen dus wel iets over de desinfectie. Duurt een paar dagen en is bruikbaar als periodieke steekproef.
• Fluorescerende markering. Een onzichtbare stip die je voor de ronde aanbrengt en erna met UV-licht controleert. Zegt niets over kiemen, maar wel of het oppervlak überhaupt is aangeraakt, en dat is verrassend vaak het echte probleem.

Gebruik ze in die volgorde. Een tegenvallende ATP-waarde los je op met de reinigingsstap, niet met een sterker desinfectiemiddel, en dat scheelt geld en materiaalslijtage.

Samengevat

Reinigen haalt het vuil en het grootste deel van de kiemen weg. Desinfecteren doodt wat er daarna nog is. Die tweede stap kan de eerste niet vervangen, want op een vuil oppervlak wordt een desinfectiemiddel opgebruikt voordat het bij de bacterie is. Wat een desinfectie laat slagen is daarom niet de kracht van het middel maar de vier randvoorwaarden eromheen: eerst reinigen en spoelen, de volle contacttijd aanhouden, correct doseren en weten wat het oppervlak verdraagt.

Weet je niet zeker of je huidige combinatie van reiniger en desinfectiemiddel elkaar niet tegenwerkt, of wil je een middel op een specifiek oppervlak eerst getest hebben, neem dan contact met ons op. We formuleren onze reinigers zelf, kennen de interacties en denken graag mee over een opzet die past bij de ruimtes waar jij verantwoordelijk voor bent.